Geschiedenis der Portugeesche Joden te Amsterdam 1593-1925

60

Bijbelwoord verklaren. Geen enkele andere Christelijke secte van dien tijd veroorloofde een zoo vrije opvatting der Christelijke geloofsleer als deze Collegianten, of, naar de plaats waar zij tweemaal per jaar samenkwamen, ook wel Rijnsburgers genoemd. Aan dogmatische formaliteiten hielden zij zich niet gebonden.

De Gemeente vreesde een herhaling van hetgeen met da Costa had plaats gevonden en deed alle moeite om Spinoza te. bewegen, zich ten minste uiterlijk tot het Jodendom te bekennen. Toen dit niet lukte, beproefde men het door waarschuwingen en bedreigingen, welke evenmin hielpen. Het kwam zelfs tot een breuk tusschen hem, zijn zuster Rebecca en zijn zwager Samuel de Casseres, den man zijner overleden zuster Mirjam, later lid van het Rabbijnencollege. Eindelijk werd de „kleine ban”, met een geldigheidsduur van 30 dagen, over hem uitgesproken; in dien tijd zou hij gelegenheid hebben, zijn denkbeelden op te geven en zijn levenswijze te veranderen. Toen ook dit geen gevolg had, werd het uiterste middel op hem toegepast: de „groote ban” (27 Juli 1656), waardoor hij uit de Gemeente gestooten werd. Het moet voor zijn leermeester Morteyra, wel een zeer hard feit zijn geweest, een dergelijk middel tegen zijn meest begaafden en geliefden leerling te hebben moeten toepassen.

Ook om dit optreden tegenover Spinoza, zoo vaak misverstaan en veroordeeld, te begrijpen moeten wij ons een oogen-blik in de geestesgesteldheid der toenmalige Portugeesche Joden indenken. Wij moeten den ban tegen hem niet beoor-deelen naar onzen, maar naar de inzichten van hun tijd. Zij