Een schaap vangen

ging wordt meegesleurd als de vernietiging van het joodse volk weer aan de orde is. Tussen het taboe op het zingen van Israëlische liedjes en de opluchting dat Israël atoombommen heeft, ligt een afstand waarvan het bijna onbegrijpelijk is dat ik hem heb overbrugd. Toch heb ik die afstand afgelegd. Door wat ik weet over de Sjoa, door wat ik gezien heb in Israël.

Maar dat neemt niet weg dat ik me desalniettemin ook altijd weer aangesproken voel door de Israëlische filosoof Yeshayahu Leibowitz. Ik interviewde deze ‘profeet’ in 1990. Vanwege de scherpte van zijn denken, was het een onvoorstelbare ervaring. Ik mag dan opgelucht zijn dat het joodse nationalisme tot Israël heeft geleid en dat Israël atoombommen heeft, de scherpste criticus van het joodse nationalisme krijgt het laatste woord. Zo formuleerde hij zijn haat daarvan tegenover mij. ‘Nationalisme en patriottisme zijn een vorm van moord. Als de natie en de staat de hoogste waarden worden, wordt de mens een nazi. Het vermoorden van kinderen (Leibowitz spreekt hier over het vermoorden van Palestijnse kinderen door het Israëlische leger, TB) is nazistisch. Er zijn hier (hij spreekt over Israël, TB) concentratiekampen van meer dan tienduizend mensen. U denkt toch niet dat patriottisme alleen een Duitse karaktertrek is? Er zijn ook joodse nazi’s. Er is een weg die leidt van humaniteit via nationalisme naar bestialiteit. Het joodse volk dat alle irihoud en waarden van het jodendom heeft verloren, heeft slechts het nationalisme behouden en is op weg naar bestialiteit.’

Het is mijn oprechte vertrouwen dat het joodse volk zijn waarden zal weten te behouden, dat het een licht voor de volkeren zal worden, en voor zover het de weg naar bestialiteit is opgegaan, dat het daarvan zal terugkeren. Wat ik al